ขั้นตอนยื่นต่อศาลเมื่ออ้างว่ากฎหมายขัดรัฐธรรมนูญ

ลำดับศักดิ์ของกฎหมายไทยที่ใช้จริงในศาล

ทนายความสายคดีอาญาและคดีปกครองในประเทศไทยคุ้นเคยกับคำถามหนึ่งจากลูกความเสมอว่า "กฎหมายฉบับนี้ใช้บังคับได้จริงหรือ" คำตอบไม่ได้ขึ้นกับชื่อหน่วยงานที่ออกกฎหมาย แต่ขึ้นกับ ลำดับศักดิ์ของกฎหมาย หรือ hierarchy of law in thailand ซึ่งกำหนดว่าบรรทัดฐานใดอยู่สูงกว่าและมีผลผูกพันกว่ากัน การเข้าใจลำดับนี้คือเครื่องมือพื้นฐานที่สุดก่อนตัดสินใจต่อสู้ในชั้นศาล

โครงสร้างตามรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทยวางรัฐธรรมนูญไว้บนสุด รองลงมาคือพระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญ พระราชบัญญัติ พระราชกำหนด และลำดับล่างลงไปคือพระราชกฤษฎีกา กฎกระทรวง ประกาศกระทรวง ข้อบังคับท้องถิ่น เทศบัญญัติ องค์การบริหารส่วนจังหวัด และองค์การบริหารส่วนตำบล กฎหมายลำดับรองทุกลำดับต้องไม่ขัดหรือแย้งกับกฎหมายแม่บท มิฉะนั้นจะใช้บังคับไม่ได้

ประเด็นที่คนมักสับสนคือพระราชกำหนดกับพระราชบัญญัติมีศักดิ์เท่ากันในทางกฎหมาย แต่พระราชกำหนดเกิดจากฝ่ายบริหารใช้ในกรณีฉุกเฉินจำเป็น และต้องนำเสนอรัฐสภาภายในเวลาที่กำหนด หากรัฐสภาไม่ให้ความเห็นชอบก็สิ้นผลไป กรณีที่มีชื่อเสียงคือการใช้ พ.ร.ก. กับมาตรการควบคุมโรค ซึ่งศาลเคยวินิจฉัยหลายครั้งว่าคำสั่งที่ออกตาม พ.ร.ก. ต้องอยู่ในกรอบที่กฎหมายแม่บทให้อำนาจ ไม่ใช่ขยายอำนาจเกินกว่าที่รัฐสภาให้ไว้

หลัก "established by law" กับผลในทางปฏิบัติ

หลัก established by law หรือหลักความชอบด้วยกฎหมายของการจำกัดสิทธิ หมายความว่าการลงโทษหรือการจำกัดสิทธิเสรีภาพของบุคคลต้องมีกฎหมายที่ผ่านกระบวนการนิติบัญญัติรองรับ ไม่ใช่คำสั่งลอย ๆ ของเจ้าหน้าที่ ในคดีอาญา ข้อต่อสู้ที่ได้ผลไม่ใช่การเถียงว่าข้อเท็จจริงผิด แต่เป็นการชี้ว่าฐานความผิดนั้นอาศัยประกาศหรือระเบียบที่ไม่มีสภาพเป็นกฎหมาย

ตัวอย่างที่เกิดจริงบ่อยคือคดีเกี่ยวกับการพนันออนไลน์และคดีภาษีที่เจ้าพนักงานออกหมายเรียกโดยอ้างประกาศกรมที่ไม่ได้ประกาศในราชกิจจานุเบกษา ศาลฎีกาเคยวางบรรทัดฐานว่าเมื่อประกาศไม่มีผลบังคับ การกระทำที่ถูกกล่าวหาจึงขาดองค์ประกอบความผิด ลูกความควรขอให้ทนายตรวจราชกิจจานุเบกษาย้อนหลังก่อนยอมรับข้อกล่าวหาเสมอ

ตรวจกฎหมายก่อนทำสัญญา: บทเรียนจากประมวลกฎหมายที่ดินและอสังหาริมทรัพย์

ในงานที่ดินและอสังหาริมทรัพย์ ความผิดพลาดเรื่องลำดับศักดิ์สร้างความเสียหายเป็นเงินก้อนใหญ่ได้ง่าย ผู้ซื้อบ้านจัดสรรหลายรายเซ็นสัญญาโดยไม่รู้ว่าเงื่อนไขบางข้อขัดกับพระราชบัญญัติการจัดสรรที่ดิน หรือขัดกับประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ว่าด้วยสัญญาที่ไม่เป็นธรรม ซึ่งตามพระราชบัญญัติว่าด้วยข้อสัญญาที่ไม่เป็นธรรม พ.ศ. 2540 ศาลเพิกถอนเฉพาะข้อสัญญาที่เกินสมควรได้

ข้อควรปฏิบัติคือ ให้ตรวจว่าหน่วยงานที่ออกประกาศมีอำนาจจริงหรือไม่ เช่น ประกาศของสำนักงานที่ดินจังหวัดที่เพิ่มเงื่อนไขการโอนต้องมีฐานจากกฎกระทรวง ห้ามออกเองเกินกว่าที่กฎหมายแม่บทให้ไว้ หากพบว่าขัดกัน ลูกค้าสามารถยื่นเรื่องต่อศาลปกครองให้เพิกถอนประกาศนั้นได้ ซึ่งเป็นเส้นทางที่แยกจากคดีแพ่งและไม่ต้องรอให้เสียหายก่อน

ในคดีที่ดินชายแดนหรือที่ดิน ส.ป.ก. ที่มีปัญหากับเอกสารสิทธิ์ มักมีข้อถกเถียงว่าเอกสารที่ออกโดยมติคณะกรรมการชุดหนึ่งมีสภาพเป็นกฎหมายหรือคำสั่งทางปกครอง หากเป็นคำสั่งทางปกครองทั่วไปที่ไม่เป็นกฎ การฟ้องเพิกถอนต้องทำภายใน 90 วันนับแต่รู้คำสั่ง กำหนดเวลานี้ตัดสิทธิ์ผู้ร้องจำนวนมากที่รอจนคดีแพ่งจบก่อน

เมื่ออยากเถียงว่ากฎหมายขัดรัฐธรรมนูญ ทำอย่างไรให้ศาลรับพิจารณา

ข้อต่อสู้เรื่องกฎหมายขัดรัฐธรรมนูญไม่ได้ยื่นได้เองทุกกรณี กฎหมายวิธีพิจารณาความอาญาและประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่งกำหนดให้คู่ความที่เห็นว่าบทบัญญัติที่จะใช้บังคับแก่คดีขัดรัฐธรรมนูญ ยื่นคำร้องต่อศาลที่พิจารณาคดีนั้น เพื่อให้ศาลรัฐธรรมนูญวินิจฉัย ศาลชั้นต้นจะต้องเห็นชอบด้วยก่อนจึงส่งเรื่องไปได้

สิ่งที่ศาลมองคือ คำร้องต้องระบุชัดว่าบทบัญญัติใด มาตราใด ขัดกับรัฐธรรมนูญมาตราใด และกระทบสิทธิของผู้นั้นอย่างไรในคดีจริง ไม่ใช่การวิจารณ์กฎหมายลอย ๆ คำร้องที่เขียนกว้างเกินไปมักถูกยกโดยให้เหตุผลว่าไม่เกี่ยวกับการวินิจฉัยชี้ขาดคดี

ในคดีอาญาที่มีอัตราโทษสูง เช่น คดียาเสพติดหรือคดีฉ้อโกงประชาชน ทนายจำเลยบางรายเลือกใช้ช่องทางนี้เมื่อเห็นว่าบทนิยามในกฎหมายเฉพาะให้อำนาจเจ้าพนักงานคลุมเครือจนขัดหลักประกันสิทธิ แต่ต้องประเมินต้นทุนเวลา เพราะการส่งเรื่องไปศาลรัฐธรรมนูญทำให้การพิจารณาคดีหลักต้องหยุดรอเป็นเดือนหรือเป็นปี และศาลอาจไม่รับคำร้องก็ได้

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

ข้อผิดพลาดอันดับหนึ่งคือการโฟกัสที่ตัวกฎหมายโดยไม่ตรวจกระบวนการตรา เช่น การอ้างว่าพระราชบัญญัติขัดรัฐธรรมนูญทั้งที่ผ่านการตรวจของคณะกรรมการกฤษฎีกาแล้ว แต่ลืมดูว่ากฎกระทรวงที่ใช้บังคับขัดกับพระราชบัญญัติเสียเอง ซึ่งเป็นประเด็นที่ง่ายกว่าและศาลรับฟังบ่อยกว่า

ข้อผิดพลาดที่สองคือการอ้างหลักกฎหมายต่างประเทศ เช่น ระบบ French law หรือหลัก common law marriage ซึ่งไม่มีผลผูกพันในศาลไทย หลักเหล่านี้ใช้ได้เพียงเป็นแนวเทียบ ไม่ใช่ฐานในการขอให้เพิกถอนกฎหมายไทย

ข้อสุดท้ายคือการปล่อยเวลาให้ล่วงเลย ข้อโต้แย้งเรื่องอำนาจของเจ้าพนักงานต้องยกขึ้นตั้งแต่ชั้นสอบสวนหรือชั้นพิจารณาแรก ๆ หากเพิ่งยกในชั้นอุทธรณ์โดยไม่มีเหตุสมควร ศาลมักไม่รับพิจารณา การปรึกษาทนายตั้งแต่ก่อนให้การจึงมีน้ำหนักมากกว่าการแก้ทีหลัง